کاهش خستگی ناشی از سرطان با فیزیوتراپی یکی از مزایا و اهداف توانبخشی بیماران سرطانی با فیزیوتراپی در سرطان است. خستگی، یکی از رایجترین و طاقتفرساترین عوارضی است که بیماران مبتلا به سرطان تجربه میکنند. این نوع خستگی، برخلاف خستگی های روزمره که با خواب و استراحت برطرف میشود، ماندگار، عمیق و ناتوان کننده است. بیماران سرطانی در طول روند درمان و حتی پس از آن، اغلب از خستگی مفرط شکایت دارند، که بهطور جدی بر کیفیت زندگی آنها تأثیر میگذارد. در این میان، فیزیوتراپی به عنوان یک راهکار غیردارویی و ایمن، نقش کلیدی در کاهش این خستگی بازی میکند.
فیزیوتراپی با تمرکز بر فعالیت های فیزیکی هدفمند، تکنیکهای تنفسی، تمرینات کششی و آموزش سبک زندگی فعال، به بیماران کمک میکند تا انرژی خود را بازیابند و با کمترین فشار ممکن به انجام کارهای روزمره خود بازگردند.
خستگی ناشی از سرطان چیست؟
خستگی مرتبط با سرطان یا “Cancer-related fatigue” حالتی از خستگی شدید، مداوم و عمیق است که با خواب یا استراحت معمولی برطرف نمیشود. این حالت میتواند حتی در زمانهایی که فرد هیچ فعالیت فیزیکی انجام نداده نیز احساس شود. بسیاری از بیماران آن را به عنوان احساس “سنگینی در بدن” یا “عدم توان بلند شدن از تخت” توصیف میکنند.
این نوع خستگی با خستگی معمولی تفاوتهای قابلتوجهی دارد:
- شدت بالاتر: خستگی سرطانی بسیار شدیدتر از خستگیهای عادی است.
- دائمی بودن: حتی پس از استراحت کافی نیز ادامه مییابد.
- عدم تناسب با میزان فعالیت: ممکن است بدون فعالیت خاصی نیز بروز کند.
- تأثیر گسترده بر زندگی روزمره: در انجام کار، غذا خوردن، خواب و ارتباط با دیگران اختلال ایجاد میکند.
تشخیص خستگی ناشی از سرطان معمولاً براساس شرح حال بیمار و مقیاسهای سنجش خستگی انجام میشود. پزشکان و فیزیوتراپی در کاهش خستگی ناشی از سرطان با فیزیوتراپی با درک درست از ماهیت این خستگی میتوانند برنامههای درمانی مناسبتری ارائه دهند.
چرا بیماران سرطانی دچار خستگی میشوند؟
عوامل زیادی در بروز خستگی در بیماران سرطانی دخیل هستند که میتوان آنها را به دو دستهی اصلی تقسیم کرد: عوامل مربوط به بیماری و عوامل ناشی از درمان.
الف) عوامل مرتبط با بیماری:
- خود سرطان: برخی تومورها با ترشح موادی باعث تغییر در متابولیسم بدن و ایجاد خستگی میشوند.
- عفونتها و التهابات: بدن در مقابله با بیماریها انرژی زیادی مصرف میکند.
- کمخونی: کاهش سلولهای قرمز خون یکی از دلایل رایج خستگی است.
ب) عوامل مرتبط با درمان:
- شیمیدرمانی: داروهای ضد سرطان میتوانند سلولهای سالم بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهند، که منجر به ضعف و خستگی میشود.
- پرتودرمانی: این روش درمانی نیز تأثیر مشابهی دارد، بهخصوص اگر در نواحی وسیعی از بدن انجام شود.
- عمل جراحی: پس از جراحی، بدن نیاز به زمان و انرژی برای بهبودی دارد.
- داروهای آرامبخش و ضد تهوع: برخی از این داروها بهطور مستقیم باعث خوابآلودگی و خستگی میشوند.
ج) عوامل روانی و اجتماعی:
- اضطراب و افسردگی: نگرانی از پیشرفت بیماری یا مرگ میتواند به خستگی ذهنی و جسمی منجر شود.
- کاهش کیفیت خواب: بیخوابی یا خواب بیکیفیت نیز نقش مهمی در افزایش خستگی دارد.
- کمتحرکی: کاهش فعالیت فیزیکی در اثر بیماری یا درمان، باعث تحلیل عضلات و خستگی بیشتر میشود.
تأثیر خستگی بر کیفیت زندگی بیماران سرطانی
خستگی ناشی از سرطان نه تنها روی سطح انرژی فرد تأثیر میگذارد، بلکه به شکل عمیقی بر تمام جنبههای زندگی وی سایه میاندازد. بیمارانی که با خستگی شدید مواجهاند، اغلب توان انجام کارهای روزانه مانند پخت و پز، حمام رفتن، خرید و حتی صحبت کردن را ندارند.
جنبههای مختلف تأثیر خستگی:
جسمی:
- کاهش توانایی حرکتی
- دردهای عضلانی و مفصلی
- ضعف در تعادل و افزایش خطر زمینخوردن
روانی:
- کاهش انگیزه برای ادامه درمان
- افسردگی، ناامیدی و بیانرژی بودن
- کاهش اعتماد به نفس
اجتماعی:
- انزوا و کاهش ارتباط با خانواده و دوستان
- از دست دادن نقشهای اجتماعی و شغلی
درمانی:
- احتمال قطع یا به تعویق انداختن درمانها
- کاهش همکاری با تیم پزشکی
مقابله با این تأثیرات نیازمند یک رویکرد جامع است که فقط با دارو یا استراحت محقق نمیشود. در اینجا، فیزیوتراپی بهعنوان یک ابزار مؤثر میتواند کمک شایانی در بازگرداندن کیفیت زندگی به بیماران بکند.
کاهش خستگی ناشی از سرطان با فیزیوتراپی
فیزیوتراپی شاخهای از علوم توانبخشی است که با استفاده از تمرینات فیزیکی، تکنیکهای حرکتی، ماساژ، الکتروتراپی و مشاورههای تخصصی سعی در بهبود عملکرد بدن، کاهش درد و افزایش کیفیت زندگی دارد. این روش درمانی غیرتهاجمی بوده و برای اغلب بیماران سرطانی ایمن محسوب میشود.
اهداف اصلی فیزیوتراپی در بیماران سرطانی:
- کاهش درد و تورم
- افزایش دامنه حرکت مفاصل
- افزایش توان عضلانی
- بهبود تعادل و هماهنگی حرکات
- افزایش استقلال فردی
ابزارها و روشهای فیزیوتراپی:
- تمرینات کششی و تقویتی
- آموزش تنفس عمیق و کنترلشده
- ماساژ درمانی
- تحریک الکتریکی عضلات
- تمرینات تعادلی
یکی از مهمترین مزایای فیزیوتراپی این است که برای هر فرد متناسب با شرایط جسمی، نوع سرطان و مرحله درمان، برنامهای اختصاصی طراحی میشود.
نقش فیزیوتراپی در کاهش خستگی ناشی از سرطان
تحقیقات نشان میدهند که فعالیت بدنی کنترلشده و منظم میتواند نقش مؤثری در کاهش خستگی ناشی از سرطان داشته باشد. فیزیوتراپیستها با آموزش حرکات مناسب و نظارت بر روند اجرای آنها، به بیماران کمک میکنند تا بدون خسته شدن بیش از حد، توان و انرژی خود را بهتدریج بازیابند.
مزایای فیزیوتراپی در کاهش خستگی ناشی از سرطان
- افزایش استقامت بدن: تمرینات هوازی مانند پیادهروی سبک و دوچرخهسواری، عملکرد قلب و ریه را بهبود میدهند.
- بهبود خواب: فعالیت بدنی منظم، کیفیت خواب را افزایش میدهد و از بیداریهای شبانه جلوگیری میکند.
- کاهش اضطراب: تمرینات فیزیکی باعث ترشح اندورفین میشوند که به بهبود خلق و خو کمک میکند.
- جلوگیری از تحلیل عضلانی: تمرینات مقاومتی از تحلیل عضلات جلوگیری میکنند.
نکات مهم در فیزیوتراپی بیماران سرطانی:
- تمرینات باید بهآرامی و بهتدریج افزایش یابند.
- از فشار بیش از حد بر بدن باید پرهیز شود.
- برنامه درمانی باید تحت نظر فیزیوتراپیست مجرب باشد.
انواع تمرینات فیزیوتراپی مناسب بیماران سرطانی
فیزیوتراپی برای بیماران سرطانی مجموعهای از تمرینات متنوع و هدفمند را شامل میشود که هرکدام با هدف خاصی طراحی شدهاند. این تمرینات بسته به شرایط فیزیکی بیمار، مرحله بیماری، نوع سرطان و نیازهای فردی متفاوت هستند. به طور کلی، تمرینات فیزیوتراپی برای بیماران سرطانی به چهار دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. تمرینات هوازی (Cardiovascular Exercises):
تمرینات هوازی نقش مهمی در بهبود استقامت قلبی-ریوی دارند و به کاهش خستگی کمک میکنند. نمونههایی از این تمرینات عبارتند از:
- پیادهروی سبک یا تند
- دوچرخهسواری ثابت
- شنا در آب گرم
- بالا رفتن از پلهها (با نظارت)
این تمرینات باید روزانه یا حداقل ۳ بار در هفته انجام شوند و مدت زمان آنها میتواند از ۱۰ دقیقه شروع شده و به تدریج افزایش یابد.
۲. تمرینات مقاومتی (Strength Training):
برای مقابله با تحلیل عضلانی ناشی از درمانهای سرطان، تمرینات مقاومتی توصیه میشوند. این تمرینات شامل:
- تمرین با کشهای ورزشی
- بلند کردن وزنههای سبک
- تمرینات با وزن بدن مانند اسکات یا پلانک
۳. تمرینات تعادلی (Balance Exercises):
سرطان و برخی داروها میتوانند باعث کاهش تعادل و افزایش خطر افتادن شوند. تمرینات تعادلی شامل:
- ایستادن روی یک پا
- استفاده از توپ تعادلی
- راه رفتن بر روی خط مستقیم
۴. تمرینات انعطافی و کششی (Flexibility and Stretching):
این تمرینات به افزایش دامنه حرکتی مفاصل کمک کرده و سفتی عضلات را کاهش میدهند، مانند:
- کشش عضلات پشت ران
- چرخش گردن و شانه
- حرکات یوگا سبک
ترکیب این تمرینات با هم، تحت نظر یک فیزیوتراپیست، میتواند تأثیر چشمگیری در کاهش خستگی و بهبود وضعیت جسمی بیماران داشته باشد.
